“Bắt bệnh” để cải thiện chất lượng không khí các đô thị

Ô nhiễm không khí tại Hà Nội và một số tỉnh phía Bắc có xu hướng diễn biến phức tạp. Một trong những nguyên nhân gây ô nhiễm kéo dài được các chuyên gia chỉ ra đến từ công nghiệp, giao thông vận tải, nông nghiệp, xây dựng; cùng điều kiện khí tượng bất lợi của mùa đông miền Bắc với nhiều ngày gió yếu, nghịch nhiệt khiến chất ô nhiễm tích tụ...

Thực tế này được các chuyên gia chỉ ra tại tọa đàm “Cải thiện chất lượng môi trường không khí đô thị” diễn ra ngày 25/11/2025. Đây là một trong những hoạt động thuộc Dự án "Lồng ghép chống chịu biến đổi khí hậu và bảo vệ môi trường để phát triển các đô thị xanh".

KHÔNG KHÍ CHỊU ÁP LỰC LỚN TỪ NHIỀU NGUỒN

Tại tọa đàm, ông Lê Hoài Nam, Phó Cục trưởng Cục Môi trường, cho biết ô nhiễm không khí tại Hà Nội và nhiều tỉnh phía Bắc, đặc biệt khu vực Đồng bằng sông Hồng, có xu hướng diễn biến phức tạp. Riêng năm 2024, Hà Nội trải qua bốn đợt ô nhiễm nghiêm trọng; nồng độ PM2.5 trung bình năm vượt khoảng hai lần quy chuẩn, số ngày chất lượng không khí ở mức xấu cũng tăng cao.

Bước sang năm 2025, dù mức độ ô nhiễm chưa có những diễn biến xấu như năm trước, nhưng quy luật theo mùa vẫn là một thách thức lớn. Đặc điểm khí hậu miền Bắc, nhất là thời gian mùa đông (từ tháng 10 đến tháng 4 năm sau) với nhiều ngày nghịch nhiệt và gió yếu, khiến các chất ô nhiễm dễ tích tụ và khó khuếch tán, làm mức độ ô nhiễm tăng cao hơn đáng kể so với các khu vực khác.

Theo chuyên gia, nguyên nhân gây ô nhiễm được xác định đa nguồn, từ hoạt động công nghiệp, giao thông vận tải, hoạt động nông nghiệp, cho đến hoạt động xây dựng.

Đáng chú ý, theo đánh giá của các cơ quan quản lý, ngành công nghiệp hiện đang chiếm tỷ lệ phát thải lớn nhất, khoảng 50% tổng nguồn gây ô nhiễm không khí. Các khu, cụm công nghiệp tập trung tại Hà Nội và các tỉnh lân cận, đặc biệt là ngành xi măng, sắt thép và hóa chất, chính là những "thủ phạm" phát thải chính. Bên cạnh đó, áp lực đô thị hóa và hạ tầng cũng tạo ra gánh nặng không kém.

Phân tích về nguyên nhân dẫn đến tình trạng này, đại diện Phòng Quản lý môi trường, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, cho biết các số liệu quan trắc cho thấy có sự chênh lệch rõ rệt theo khu vực tại Hà Nội, khi các quận lõi đô thị thường có chỉ số AQI cao hơn. Lý do là mật độ phương tiện giao thông quá lớn, với khoảng 7,6 triệu phương tiện chưa kể lượng xe ngoại tỉnh, cùng với các dự án chỉnh trang đô thị và thi công xây dựng diễn ra dày đặc.

Theo nghiên cứu, hoạt động giao thông vận tải đóng góp khoảng 12 - 15% ô nhiễm bụi mịn, nhưng bụi đường – hệ quả trực tiếp của giao thông và xây dựng lại chiếm tới 20 - 23% lượng bụi mịn trong không khí.

Bên cạnh đó, tình trạng ùn tắc giao thông kéo dài, lượng xe vận chuyển vật liệu xây dựng lớn, cùng với việc đốt rác, đốt phụ phẩm nông nghiệp và đốt vàng mã tại các đền chùa vào dịp cuối năm khiến phát thải càng tăng mạnh. Công tác giám sát xây dựng vẫn còn hạn chế khi nhiều công trình chưa tuân thủ nghiêm các biện pháp che chắn, vệ sinh, rửa xe, dẫn đến bụi phát tán ra môi trường.

Một số chuyên gia ví von ở miền Bắc hiện nay có thêm một mùa gọi là mùa ô nhiễm không khí, kéo dài từ tháng 10 năm nay đến hết tháng 3 năm sau. Ô nhiễm đến từ nhiều nguồn thải khác nhau, gần Tết thì hoạt động xây dựng gia tăng gây bụi. Ngoài ra các nhà máy sản xuất vật liệu xây dựng, đặc biệt là các nhà máy xi măng đã phát thải một lượng lớn khí CO2. Các nghiên cứu chỉ ra rằng nguồn thải từ xây dựng không phải là nguồn thải lớn nhất nhưng đây là nguồn thải cần phải kiểm soát.

ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ, ĐỒNG BỘ CÁC GIẢI PHÁP CẢI THIỆN CHẤT LƯỢNG KHÔNG KHÍ ĐÔ THỊ

Riêng với Hà Nội, TS Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Mạng lưới không khí sạch Việt Nam cho rằng nguyên nhân gây ô nhiễm ở Hà Nội không chỉ xuất phát từ Hà Nội mà còn xuất phát từ các nguồn bên ngoài các địa phương khác như Bắc Ninh, Ninh Bình, Hưng Yên. Do đó, Chủ tịch mạng lưới không khí sạch Việt Nam nhấn mạnh phải có giải pháp đồng bộ.

Theo TS Tùng các làng nghề tái chế là một trong các nguồn gây ra ô nhiễm không khí. Tuy nhiên, đến nay Hà Nội chưa xác định được chi tiết cơ sở sản xuất nào, làng nghề nào phát thải bao nhiêu, gây ô nhiễm thế nào. Do đó chuyên gia này cho rằng cần xây dựng bản đồ ô nhiễm để xác định những làng nghề nào gây ra ô nhiễm, mức độ phát thải ô nhiễm bao nhiêu. Khi có bản đồ này thì mới có giải pháp quản lý nguồn phát thải song song với biện pháp quản lý hành chính.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã trình Thủ tướng Chính phủ dự thảo lộ trình áp dụng quy chuẩn khí thải mới cho ô tô, bao gồm lộ trình chung và quy định áp dụng sớm hơn, nghiêm ngặt hơn cho các thành phố lớn như Hà Nội và TP.Hồ Chí Minh.

Trao đổi vấn đề này, PGS.TS Lý Bích Thủy, đại học Bách khoa Hà Nội, chỉ ra rằng chúng ta đang có bức tranh tổng thể nhưng còn thiếu bức tranh chi tiết. Dữ liệu nguồn ô nhiễm từ giao thông đứng thứ hai, nhưng cần số hóa để phân tích cụ thể hơn là từ xe máy hay ô tô, từ đó xây dựng quy chuẩn và phát triển công nghệ ứng dụng phù hợp.

Vì vậy, việc ứng dụng công nghệ, AI và số hóa là cần thiết để thu thập dữ liệu đầy đủ, xác định chính xác nguồn phát thải, làm cơ sở xây dựng quy chuẩn và ứng dụng công nghệ phù hợp nhằm giảm ô nhiễm.

Theo TS Hoàng Dương Tùng, ô nhiễm không khí của Hà Nội có liên quan chặt chẽ đến các địa phương lân cận như Bắc Ninh, Ninh Bình, Hưng Yên. Do đó, AI cần được sử dụng để làm sạch và đồng bộ dữ liệu, từ dữ liệu nguồn thải đến dữ liệu quan trắc. Chỉ khi dữ liệu “rõ - sạch - sống” mới có thể xây dựng được kịch bản và chính sách phù hợp, ưu tiên đúng trọng tâm, cảnh báo sớm và dự báo chính xác.

Về các chính sách, đại diện Cục Môi trường, Nông nghiệp và Môi trường nêu rõ Chính phủ đã ban hành Kế hoạch hành động quốc gia về khắc phục ô nhiễm và quản lý chất lượng môi trường không khí giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến 2045. Theo phân công, Bộ có kế hoạch triển khai sớm nhất, trong đó tập trung kiểm soát hai nguồn phát thải chính là công nghiệp và giao thông vận tải.

Bộ cũng đã ban hành quy chuẩn mới cao và chặt chẽ hơn đối với lĩnh vực công nghiệp, có lộ trình thực hiện đến năm 2032. Để đáp ứng được được tiêu chuẩn này đòi hỏi các cơ sở công nghiệp phải có chuyển đổi công nghệ hoặc năng lượng, nhiên liệu, công nghệ xử lý.

Tương tự đối với lĩnh vực giao thông vận tải, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã trình Thủ tướng Chính phủ dự thảo lộ trình áp dụng quy chuẩn khí thải mới cho ô tô, bao gồm lộ trình chung và quy định áp dụng sớm hơn, nghiêm ngặt hơn cho các thành phố lớn như Hà Nội và TP.Hồ Chí Minh.

Dự thảo đề xuất hệ thống 5 mức quy chuẩn thắt chặt dần, trong khi hiện nay Việt Nam mới áp dụng 2 mức đầu tiên. Việc hoàn thiện và triển khai lộ trình này được kỳ vọng góp phần giảm phát thải từ các phương tiện giao thông là một trong những nguồn gây ô nhiễm không khí lớn tại các đô thị.

Cụ thể, với ô tô sản xuất từ năm 2017 đến 2021 phải đạt chuẩn khí thải Euro 4 kể từ ngày 1/5/2027. Còn ô tô sản xuất từ năm 2022 trở đi phải đạt chuẩn Euro 5 kể từ ngày 1/5/2028. Riêng đối với xe máy, công tác kiểm định khí thải sẽ bắt đầu từ năm 2027. Tất cả xe máy lưu thông tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh phải đạt tối thiểu chuẩn Euro 2 từ ngày 1/5/2028.

Bên cạnh kiểm soát nguồn thải, công tác dự báo chất lượng không khí cũng đang được Bộ Nông nghiệp và Môi trường chú trọng, tăng cường. Bản tin dự báo chất lượng không khí hiện đã được phát trên các chương trình của VTV, đồng thời cập nhật thời gian thực trên cổng thông tin quan trắc với khả năng dự báo trước 48 giờ. Thời gian tới, Bộ đặt mục tiêu nâng thời gian dự báo lên 7 ngày thông qua hoàn thiện hạ tầng công nghệ và tích hợp các mô hình AI tiên tiến...

-Nhĩ Anh