Năm 2025, Liên minh châu Âu (EU) cùng lúc đương đầu hai cú sốc thương mại đến từ hai nền kinh tế lớn nhất thế giới là Mỹ và Trung Quốc...
Những sự kiện thương mại liên quan tới hai cú sốc này đã định hình lại bối cảnh thương mại toàn cầu, buộc EU phải tìm kiếm các liên minh và thị trường mới để duy trì vị thế của mình.
Cú sốc đầu tiên là việc Tổng thống Mỹ Donald Trump áp thuế quan cao nhất trong một thế kỷ qua. Cú sốc thứ hai là khi căng thẳng giữa Mỹ và Trung Quốc leo thang, Bắc Kinh bắt đầu sử dụng sự phụ thuộc của thế giới vào đất hiếm của nước này như một vũ khí.
Ngoài ra, Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen còn cảnh báo về tác động của một “cú sốc Trung Quốc thứ hai" - ám chỉ sự gia tăng đột biến của xuất khẩu Trung Quốc và tình trạng sản xuất công nghiệp dư thừa có thể tràn ngập thị trường châu Âu, đẩy các nhà sản xuất trong nước vào tình thế nguy hiểm.
Trong bối cảnh cuộc chiến tranh Nga - Ukraine tiếp diễn, châu Âu nhận ra những điểm yếu của mình, khi sự phụ thuộc vào Mỹ về an ninh đã làm suy yếu thương mại của khối, đúng vào lúc Trung Quốc gia tăng áp lực bằng cách hạn chế xuất khẩu các khoáng sản quan trọng cần thiết để sản xuất mọi thứ, từ máy bay đến máy giặt. Để vượt qua những thách thức này, EU đã tìm cách. mở rộng thị trường xuất khẩu ở Mỹ Latin, Trung Đông và châu Phi, nhưng đây không phải là một việc dễ dàng.
VẤN ĐỀ KỸ THUẬT SỐ NGÀY CÀNG NÓNG
Hôm 2/4, khi ông Trump công bố kế hoạch thuế quan đối ứng, EU đã bị áp mức thuế 20%. Ông chủ Nhà Trắng xem đây là cách giải quyết thâm hụt thương mại 300 tỷ USD mà Mỹ có với EU. Brussels đã phản bác bằng các con số của mình, cho một mối quan hệ thương mại giữa hai bên thực chất là cân bằng bởi thặng dư hàng hóa 157 tỷ euro của EU đã được bù đắp bởi thâm hụt dịch vụ 109 tỷ euro của EU với Mỹ. Thay cho con số thâm hụt thương mại 300 tỷ USD mà Mỹ đưa ra, EU cho rằng khi tính cả hàng hóa và dịch vụ, thặng dư thương mại của khối này với Mỹ chỉ còn khoảng 50 tỷ USD.
Thuế quan của Mỹ đối với thép và nhôm cũng tăng lên 25%, sau đó lên 50% vào tháng 6, khi Washington tìm cách chấn hưng nền sản xuất công nghiệp trong nước và ứng phó với tình trạng dư thừa công suất ngày càng tăng của Trung Quốc.
Đàm phán thương mại giữa Mỹ và các đối tác, bao gồm EU, sau đó diễn ra căng thẳng. Trong lúc các cuộc thảo luận diễn ra, ông Trump liên tục đe dọa áp các mức thuế trừng phạt mới, đôi khi lên tới 200%, đối với nhiều sản phẩm của châu Âu, từ phim ảnh đến rượu vang và rượu mạnh. Trong thời gian giữa tháng 4 và tháng 7, Ủy viên Thương mại châu Âu Maros Sefcovic đã bay đến Washington 10 lần.
Trong cuộc đối đầu thương mại với EU, Washington cũng nhắm vào vấn đề mà họ gọi là "rào cản phi thuế quan" của châu Âu, đặc biệt là Đạo luật Thị trường Kỹ thuật số (DMA) và Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số (DSA) của EU. Hai đạo luật này đã trở thành một điểm nóng giữa hai bên và căng thẳng đến nay vẫn chưa hạ nhiệt
Vào ngày 27/7, bà von der Leyen và ông Trump đã đạt được một thỏa thuận thương mại tại Turnberry, Scotland. Một tuyên bố chung được công bố vào ngày 21/8 đưa ra các nội dung chính của thỏa thuận: EU không áp thuế quan đối với hầu hết hàng hóa công nghiệp của Mỹ, trong khi Mỹ áp thuế quan lên 15% đối với hàng hóa xuất khẩu của EU vào thị trường Mỹ, EU cam kết đầu tư 600 tỷ USD vào Mỹ trong thời gian đến năm 2028 và mua 750 tỷ USD năng lượng Mỹ trong 3 năm.
Brussels xem đây là kết quả tốt nhất có thể đạt được, nhưng các nhà phê bình cho rằng đây là một thỏa thuận không công bằng đối với châu Âu và là một hệ quả của việc EU phải phụ thuộc vào Mỹ về mặt an ninh.
Hiện tại, châu Âu đang tiếp tục đàm phán với Mỹ để có thêm nhiều sản phẩm được miễn trừ thuế quan và giảm thuế quan đối với nhôm và thép từ mức 50%. Phía Mỹ đòi EU làm mềm nới lỏng các quy định về kỹ thuật số rồi mới tính đến giảm thuế quan thép và nhôm. EU khẳng định rằng các quy tắc kỹ thuật số là “bất khả xâm phạm”, nhưng áp lực lên khối này đang gia tăng.
Thay vì khép lại, cuộc chiến thương mại giữa hai bên dường như đang chuyển sang không gian kỹ thuật số, và đây được dự báo sẽ là một chủ đề chính của đối đầu thương mại giữa hai bờ Đại Tây Dương trong năm mới.
Bất chấp sự hỗn loạn về thuế quan, thương mại toàn cầu đã tăng trưởng trong năm 2025. Nhập khẩu hàng hóa toàn cầu tăng 6,35% trong khi xuất khẩu tăng 6,24% - theo dữ liệu từ St Gallen Endowment for Prosperity Through Trade (SGEPT), một tổ chức theo dõi chính sách thương mại độc lập tại Thụy Sỹ.
Cũng trong năm nay, Trung Quốc đã đạt được một cột mốc thương mại chưa từng có, ghi nhận thặng dư thương mại 1 nghìn tỷ USD. Đối mặt với thuế quan tăng cao ở Mỹ, xuất khẩu của Trung Quốc tràn ngập châu Âu. Trong vòng 1 năm tính đến tháng 11/2025, hàng hóa Trung Quốc vào EU tăng gần 15%. Ở một số quốc gia thành viên, như Italy, mức tăng trưởng đó vượt quá 25%.
MỌI THỨ ĐỀU CÓ THỂ ĐƯỢC VŨ KHÍ HÓA
Bà von der Leyen đã cảnh báo về những tác động tiêu cực của một "cú sốc Trung Quốc thứ hai", tương tự như cú sốc Trung Quốc đầu tiên trong giai đoạn 1999-2007 khi làn sóng hàng hóa Trung Quốc tràn ngập thế giới. Một cú sốc Trung Quốc thứ hai có thể còn gây khó khăn nhiều hơn cho châu Âu, bởi thị trường EU đã hiện đã tràn ngập hàng hóa Trung Quốc và những sản phẩm này đều đã trở nên hiện đại hơn trước.
Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cũng cảnh báo rằng sự mất cân bằng thương mại hiện tại giữa châu Âu và Trung Quốc không thể tiếp tục. Trong một bài đăng trên tờ báo Financial Times vào đầu tháng 12 này, ông Macron nhắc nhở Bắc Kinh rằng EU có một loạt công cụ "từ thuế quan đến các biện pháp chống cưỡng chế" mà họ có thể triển khai nếu Trung Quốc từ chối hợp tác.
Tuy nhiên, EU đã gặp khó khăn trong việc đáp trả Trung Quốc. Việc khối này áp thuế quan đối với xe điện của Trung Quốc vào năm 2024 đã phản tác dụng. Bắc Kinh đã trả đũa vào năm 2025 với các mức thuế lên tới 42,7% đối với thịt lợn và sữa, báo hiệu rằng họ sẽ không lùi bước trước sức ép từ Brussels.
Không chỉ dừng ở đó, Trung Quốc bắt đầu hạn chế xuất khẩu đất hiếm, đặt ra nguy cơ lớn các ngành công nghiệp ô tô, công nghệ và quốc phòng của châu Âu. Chỉ sau khi Tổng thống Trump có cuộc gặp với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình ở Hàn Quốc vào ngày 30/10, Bắc Kinh mới nới lỏng kiểm soát đất hiếm.
Nhưng sau đó, các biện pháp hạn chế xuất khẩu đất hiếm và con chip của Trung Quốc lại gia tăng sau khi Chính phủ Hà Lan giành quyền kiểm soát Nexperia, một hãng chip đặt ở Hà Lan nhưng thuộc sở hữu của một công ty Trung Quốc. Động thái này đã dẫn tới một giằng co giữa các cơ quan chức năng châu Âu và Bắc Kinh. Cuối cùng Hà Lan đã trao lại quyền kiểm soát Nexperia cho các chủ sở hữu Trung Quốc và Trung Quốc đã đồng ý nới lỏng một số hạn chế. Song sự viện này này đã báo hiệu rằng các biện pháp phản ứng của EU là có giới hạn.
Trong một cuộc trao đổi với Euronews, ủy viên Sefcovic nói rằng một trong những bài học mà EU rút ra trong năm nay là mọi thứ đều "có thể được vũ khí hóa" trong một trật tự thế giới mới. “Ngày nay, mọi thứ có thể được vũ khí hóa. Đối với châu Âu, ban đầu là khí đốt Nga, sau đó là nguyên vật liệu quan trọng và chip cao cấp và thấp cấp”, ông nói.
Do đó, EU đã tăng cường nỗ lực đa dạng hóa các mối quan hệ thương mại. Khối này đã ký kết các thỏa thuận thương mại với Mexico, Indonesia, Singapore và khôi phục các cuộc đàm phán với Ấn Độ.
EU đang gặp khó khăn trong việc ký kết thỏa thuận với khối thị trường chung Nam Mỹ Mercosur sau 25 năm đàm phán với Argentina, Brazil, Paraguay và Uruguay. Italy và Pháp đã đẩy việc ký kết thỏa thuận với khối này sang năm 2026, trong khi một cuộc bỏ phiếu về các biện pháp bảo vệ nhằm bảo vệ nông dân EU trước sự cạnh tranh của hàng nông sản từ Mỹ Latin cũng bị hoãn đến năm 2026.
-An Huy
