Luật Xây dựng 2025 đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong cách thức giải quyết tranh chấp xây dựng tại Việt Nam khi lần đầu tiên ưu tiên trọng tài trong nước cho các dự án sử dụng vốn Nhà nước và PPP…
Cùng với việc hợp thức hóa các cơ chế giải quyết tranh chấp thay thế (Alternative dispute resolution - ADR) và mở đường cho mô hình Ban phân xử DB - Dispute Board, Luật Xây dựng 2025 mới hứa hẹn giảm đáng kể chi phí, thời gian xử lý và tạo môi trường pháp lý minh bạch hơn cho ngành xây dựng.
ƯU TIÊN TRỌNG TÀI TRONG NƯỚC: BƯỚC ĐỘT PHÁ VỀ CHÍNH SÁCH
Tranh chấp trong lĩnh vực xây dựng luôn được đánh giá là một trong những loại tranh chấp phức tạp nhất, không chỉ tại Việt Nam mà trên phạm vi toàn cầu. Sự phức tạp này bắt nguồn từ đặc thù của hợp đồng xây dựng – một cấu trúc đa tầng với vô số mắt xích liên kết chặt chẽ: từ hợp đồng thi công, thiết kế, đến chuỗi hợp đồng giữa thầu chính, thầu phụ và nhà cung cấp vật tư.
Một sự cố kỹ thuật nhỏ tại công trường có thể kéo theo hàng loạt tranh chấp chồng chéo: trách nhiệm thuộc về đơn vị thi công hay thiết kế? Nguyên vật liệu có đúng tiêu chuẩn không? Điều kiện địa chất có được khảo sát đầy đủ? Mỗi câu hỏi lại dẫn đến một vòng kiện tụng riêng, kéo dài thời gian và làm tăng chi phí xử lý.
Chia sẻ tại Hội thảo Luật Xây dựng 2025 “Những rủi ro pháp lý trong Hợp đồng xây dựng, Quản trị rủi ro pháp lý” do Bộ Xây dựng và Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) tổ chức, GS.TS Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch VIAC, nhận định: "Tranh chấp trong lĩnh vực xây dựng là một trong những loại tranh chấp phức tạp nhất hiện nay trên thế giới. Không ai có thể tiên liệu toàn bộ rủi ro trong một dự án xây dựng kéo dài nhiều năm, vì vậy tranh chấp sẽ luôn tồn tại."
Thực tế cho thấy, các tranh chấp xây dựng hiện chiếm 30-35% tổng số vụ việc tại VIAC, phản ánh quy mô và mức độ phức tạp của vấn đề. Điều này không chỉ gây tổn thất lớn cho doanh nghiệp mà còn ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư công và sức khỏe nền kinh tế.
Luật Xây dựng 2025 đã tạo nên một bước ngoặt quan trọng khi quy định rõ: "Đối với các tranh chấp phát sinh từ công trình, dự án sử dụng vốn ngân sách nhà nước hoặc theo hình thức PPP, thì ưu tiên giải quyết bằng trọng tài trong nước."
“Đây không đơn thuần là một điều khoản thủ tục mà là tín hiệu chính sách mạnh mẽ, thể hiện sự tự tin của Việt Nam vào năng lực hệ thống trọng tài trong nước”, GS.TS Lê Hồng Hạnh khẳng định quy định này "rất quan trọng" và dự báo tỷ lệ vụ việc đưa về VIAC sẽ tăng lên đáng kể, không chỉ do nhu cầu thực tế mà còn nhờ cơ sở pháp lý rõ ràng, khuyến khích các bên lựa chọn trọng tài Việt Nam thay vì phải ra nước ngoài.
Từ góc độ doanh nghiệp, lợi ích kinh tế của việc ưu tiên trọng tài trong nước là rất cụ thể. Luật sư Nguyễn Trung Nam, Giám đốc công ty Luật EP Legal, Phó GĐ Trung tâm hòa giải Việt Nam (thuộc VIAC), phân tích: “Việc giải quyết tranh chấp trong nước sẽ giúp giảm đáng kể chi phí phát sinh nếu phải đi ra trọng tài quốc tế – từ thuê chuyên gia, nhân chứng, dịch thuật, đến công nhận và thi hành phán quyết”.
Theo khảo sát của CIArb (tổ chức nghề nghiệp toàn cầu chuyên về giải quyết tranh chấp ngoài tố tụng (ADR – Alternative Dispute Resolution) và GIZ (Tổ chức Hợp tác Quốc tế Đức) năm 2023, giải quyết tranh chấp tại VIAC giúp tiết kiệm 20-30% tổng chi phí xét xử so với việc đưa ra Singapore hay Paris. Đặc biệt đối với các dự án sử dụng vốn nhà nước, việc tránh chi phí quốc tế còn giúp ngăn chặn thất thoát ngân sách không đáng có.
Luật sư Trung Nam cũng nhấn mạnh rằng hạ tầng pháp lý cho trọng tài trong nước hiện đã hoàn chỉnh, đặc biệt sau khi Luật Trọng tài thương mại được nâng cấp. Các trọng tài viên Việt Nam đã tích lũy kinh nghiệm xử lý hàng trăm vụ việc, nhiều người là thành viên các tổ chức trọng tài quốc tế, hiểu rõ các mẫu hợp đồng FIDIC và các cơ chế phức tạp như liquidated damages (bồi thường ước định) hay hardship (hoàn cảnh thay đổi cơ bản).
“Hơn nữa, với tư cách là thành viên Công ước New York từ năm 1995, các phán quyết của trọng tài Việt Nam được công nhận và thi hành rộng rãi tại hơn 170 quốc gia, đảm bảo tính khả thi khi thực thi quyết định”, ông Nam chia sẻ.
CHI PHÍ TIẾT KIỆM 20-30%
Theo đánh giá của Luật sư Trung Nam, ngoài ưu tiên trọng tài trong nước, Luật Xây dựng 2025 còn mang đến nhiều điểm đột phá khác góp phần giảm tranh chấp và tăng cường an toàn pháp lý cho hợp đồng xây dựng.
Thứ nhất, luật mới cắt giảm mạnh thủ tục hành chính, trao quyền chủ động nhiều hơn cho chủ đầu tư và rút gọn các bước phê duyệt. Việc bỏ chứng chỉ hành nghề, chứng chỉ năng lực kiểu hành chính, chuyển sang đánh giá dựa trên hồ sơ năng lực và kinh nghiệm thực tế, giúp giảm gánh nặng tuân thủ và tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh hơn.
Thứ hai, luật chuẩn hóa hợp đồng xây dựng theo Bộ luật Dân sự, tránh chồng chéo chế tài và nâng cao hiệu lực pháp lý. Đặc biệt, lần đầu tiên, luật thừa nhận chế định "bồi thường thiệt hại ấn định trước" (liquidated damages) – một cơ chế rất phổ biến trong hợp đồng FIDIC (mẫu hợp đồng do Liên đoàn Kỹ sư Tư vấn Quốc tế ban hành) nhưng từng bị coi là vô hiệu tại Việt Nam.
Sự thừa nhận này là tín hiệu tích cực giúp các doanh nghiệp xây dựng quốc tế yên tâm hơn khi giao kết hợp đồng tại Việt Nam, biết rằng các điều khoản bồi thường họ quen thuộc sẽ được pháp luật bảo vệ.
Song song với đó, Luật Xây dựng 2025 cũng mở đường cho việc áp dụng mô hình Dispute Board (DB) – ban phân xử trong quá trình thực hiện hợp đồng. DB là cơ chế phổ biến tại Úc, Canada, EU, hoạt động như "bác sĩ tranh chấp" – can thiệp ngay khi phát sinh bất đồng kỹ thuật, ngăn chặn leo thang thành tranh chấp lớn.
Ông Nguyễn Bắc Thủy, Trưởng phòng Kinh tế và Hợp đồng Xây dựng (Bộ Xây dựng), cho biết: “Trong quá trình sửa Luật, Bộ đã khảo sát thực tế tại các địa phương như Hà Nội, TP.HCM, Bà Rịa – Vũng Tàu và ghi nhận nhu cầu áp dụng DB trong các dự án lớn như lọc hóa dầu, hạ tầng giao thông, năng lượng”.
Tuy nhiên, việc triển khai DB tại Việt Nam vẫn còn nhiều thách thức. Thiếu khung pháp lý rõ ràng về thành lập, vận hành và giá trị pháp lý của phán quyết DB là rào cản lớn nhất. Thêm vào đó, chi phí vận hành DB chưa có cơ chế tài chính cụ thể, gây vướng mắc khi sử dụng vốn công. Tâm lý ngại thay đổi từ các cơ quan quản lý và chủ đầu tư cũng là yếu tố cần được giải quyết.
Ông Nguyễn Mạnh Dũng, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Đào tạo Trọng tài quốc tế Việt Nam (VIART), khuyến nghị “Để đưa DB và các cơ chế ADR vào thực tiễn, cần có lộ trình rõ ràng. Trước hết là đào tạo đội ngũ trọng tài viên, kỹ sư hợp đồng, quản lý dự án về vận hành DB. Tiếp đến là soạn thảo mẫu hợp đồng có điều khoản "multi-tier dispute resolution" – giải quyết tranh chấp nhiều tầng, từ thương lượng, hòa giải, DB đến trọng tài”.
“Quan trọng nhất là luật hóa quy chế hoạt động DB thông qua nghị định hướng dẫn Luật Xây dựng 2025, tạo hành lang pháp lý vững chắc”. Ông Dũng cũng đề xuất đưa môn "ADR trong xây dựng" vào giảng dạy chính thức tại các trường luật và trường xây dựng vì theo ông, "Muốn tránh tranh chấp kéo dài thì phải dạy luật sớm, soạn hợp đồng chuẩn, và dùng trọng tài đúng cách."
Sự kiện Quốc hội thông qua Luật Xây dựng sửa đổi năm 2025 đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc hiện đại hóa cơ chế giải quyết tranh chấp xây dựng tại Việt Nam. Bằng cách ưu tiên trọng tài trong nước, hợp thức hóa các công cụ ADR và tạo điều kiện cho Dispute Board phát triển, Việt Nam đang xây dựng nền móng pháp lý tiến bộ, tiệm cận thông lệ quốc tế nhưng vẫn phù hợp với điều kiện thực tiễn.
Tuy nhiên, để thông thoáng thủ tục quy trình xây dựng không chỉ dừng lại ở việc sửa đổi luật. Cần có sự thay đổi tư duy từ tất cả các bên: Nhà nước cần ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết và kịp thời; doanh nghiệp cần chủ động nâng cao năng lực soạn thảo hợp đồng và quản lý rủi ro; cộng đồng luật sư, trọng tài viên cần không ngừng đào tạo, cập nhật kiến thức về ADR và thông lệ quốc tế.
Với 30-35% vụ việc tại VIAC đến từ lĩnh vực xây dựng, có thể thấy tiềm năng phát triển của trọng tài trong nước là rất lớn. Nếu các cơ chế mới được triển khai hiệu quả, Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành điểm đến tin cậy cho giải quyết tranh chấp xây dựng khu vực, góp phần thu hút đầu tư và thúc đẩy tăng trưởng bền vững.
Đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đang triển khai nhiều dự án hạ tầng quy mô lớn chưa từng có với sự tham gia của nhiều đối tác quốc tế, những đổi mới trong Luật xây dựng 2025 sẽ là một điểm nhấn thu hút các dự án, đối tác FDI cho nền kinh tế.
- Trần Nguyệt
