Trong suốt mấy thập kỷ qua, trật tự thế giới về cơ bản không có nhiều thay đổi. Nhưng chỉ trong vài tuần đầu tiên của năm 2026, một loạt sự kiện có thể định hình lại thế giới đã diễn ra...
Theo tờ báo Wall Street Journal, có những thiết lập đã giữ thế giới tương đối ổn định trong suốt một thế hệ qua: Những giá trị chung tạo ra sự gắn kết giữa các nước phương Tây; hoạt động sản xuất toàn cầu mọi sản phẩm từ linh kiện bán dẫn tới dầu lửa khiến cho các mối quan hệ ràng buộc về kinh tế là điều không thể tránh khỏi; và sự độc lập của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) cùng nguồn tiền tiết kiệm bất tận từ châu Á đảm bảo hệ thống tài chính của thế giới không trệch hướng.
Nhưng trong tháng 1/2026 này, tất cả những thiết lập đó đã trở nên lung lay, có thể định hình lại bức tranh địa chính trị và kinh tế toàn cầu trong những năm tới.
MỐI QUAN HỆ MỸ - CHÂU ÂU CĂNG THẲNG
Việc Tổng thống Donald Trump dùng thuế quan gây sức ép lên Liên minh châu Âu (EU) nhằm giành quyền kiểm soát đảo Greenland từ Đan Mạch - một nước đồng minh trong Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) - cho thấy mối quan hệ giữa hai bờ Đại Tây Dương đã trở nên căng thẳng hơn bao giờ hết.
Dù đã rút lại kế hoạch áp thuế quan nói trên, ông Trump vẫn giữ nguyên ý định sáp nhập Greenland và chính quyền của ông cũng không loại trừ khả năng sử dụng tới các biện pháp quân sự để đạt được mục đích. Giới phân tích nhận định rằng nếu Mỹ sáp nhập Greenland, điều đó đồng nghĩa đặt dấu chấm hết cho NATO - liên minh quân sự đã tồn tại gần 8 thập kỷ.
Hiện tại, NATO vẫn đứng vững và mối quan hệ thương mại Mỹ - EU chưa đi trệch hướng, song những biến động trên thị trường tài chính gần đây phản ánh mối lo ngại của nhà đầu tư trước nguy cơ suy yếu của các mối liên kết chính trị và kinh tế giữa Mỹ với phần còn lại của thế giới phương Tây.
MỐI LO VỀ “CƠN KHÁT” TÀI NGUYÊN
Nhu cầu tìm kiếm các nguồn tài nguyên thiên nhiên nhằm đáp ứng phát triển kinh tế trong nước được xem là động lực để Trung Quốc gia tăng ảnh hưởng ở nhiều khu vực trên thế giới, trong đó có Mỹ Latin. Tuy nhiên, việc Tổng thống Trump mở chiến dịch ở Venezuela và bắt Tổng thống Nicolas Maduro có thể khiến Trung Quốc mất đi một đồng minh quan trọng ở khu vực này.
Trước đây, một số tổng thống Mỹ đã từng can thiệp vào Mỹ Latin và ưu tiên thiết lập một chính phủ thân Mỹ. Tuy nhiên, ông Trump ưu tiên việc giành quyền kiểm soát nguồn tài nguyên dầu lửa của Venezuela và về cơ bản giữ nguyên bộ máy lãnh đạo của nước này, ngoại trừ việc lật đổ ông Maduro.
Đối mặt với sự nổi lên mạnh mẽ của Trung Quốc trong những năm qua, đã có những thời điểm, dường như các nền kinh tế phương Tây xích lại gần nhau, với sự dẫn đầu của Mỹ, để đối trọng với Trung Quốc. Sau khi ông Trump khởi xướng cuộc chiến thương mại trong nhiệm kỳ cầm quyền đầu tiên, các nước phương Tây đã có những động thái nhằm giảm bớt phụ thuộc vào Trung Quốc - hay còn gọi là “phân ly” (decoupling) khỏi Trung Quốc. Một trong những động thái như vậy là việc Canada vào năm 2024 tăng thuế quan đối với ô tô điện nhập khẩu từ Trung Quốc lên 100%, bằng với mức thuế mà Mỹ áp dụng.
Nhưng khi trở lại Nhà Trắng ở nhiệm kỳ thứ hai, ông Trump dường như không quan tâm nhiều đến việc tạo ra một mặt trận thống nhất giữa các nước phương Tây trong cuộc đối đầu với Trung Quốc. Ông đã mau chóng áp thuế quan mạnh tay lên Canada và thậm chí đưa ra ý tưởng đưa Canada trở thành một tiểu bang của Mỹ.
Trong bối cảnh đó, Canada cũng có sự dịch chuyển về chính sách. Cách đây hai tuần, Thủ tướng Mark Carney của nước này đạt một thỏa thuận với Trung Quốc trong đó Ottawa giảm thuế quan cho ô tô điện Trung Quốc và Bắc Kinh hạ thuế quan cho hạt cải dầu Canada.
Thỏa thuận này, dù chưa phải là lớn, cho thấy các quốc gia có thể vẫn sẵn sàng thúc đẩy quan hệ với Trung Quốc để phòng rủi ro quan hệ của họ với Mỹ xấu đi. Tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) ở Davos, Thụy Sỹ, ông Carney nói: “Không phải đối tác nào cũng có chung các giá trị với chúng tôi”.
Tuy nhiên, Tổng thống Trump vào hôm 24/1 đã tuyên bố sẽ áp thuế quan 100% lên Canada nếu nước này đạt thỏa thuận thương mại với Trung Quốc. Sau đó, Thủ tướng Carney phản hồi rằng Canada không hề có ý định như vậy.
NHỮNG BƯỚC TIẾN VỀ TỰ CHỦ CÔNG NGHỆ CỦA MỸ
Nhiều người coi con chip là "dầu mỏ mới". Nếu vậy, thỏa thuận của Mỹ với Đài Loan trong tháng này có thể so sánh với việc Mỹ bắt đầu cuộc cách mạng khai thác dầu đá phiến hai thập kỷ trước.
Trong thỏa thuận nói trên, Bộ Thương mại Mỹ cho biết công ty sản xuất chip TSMC của Đài Loan sẽ đầu tư 250 tỷ USD vào hoạt động sản xuất ở Mỹ. Đổi lại, Mỹ sẽ cắt giảm thuế quan đối với Đài Loan và miễn thuế hoàn toàn cho các công ty như TSMC đầu tư vào Mỹ.
Đây không chỉ là những nhà máy thông thường, mà sẽ sản xuất các chip tiên tiến thiết yếu cho trí tuệ nhân tạo (AI), viễn thông và các ứng dụng di động do Nvidia, Qualcomm và Apple thiết kế. Việc sản xuất các chip như vậy từ lâu đã tập trung ở Đài Loan và Hàn Quốc, và việc Mỹ thiếu năng lực sản xuất này là một điểm yếu lớn.
Thỏa thuận nói trên cho thấy hoạt động sản xuất có thể được đưa về Mỹ nếu điều kiện phù hợp. Đài Loan sẽ vẫn là nhà cung cấp chip chủ đạo cho Mỹ trong tương lai gần, nhưng theo thời gian, Mỹ sẽ dần trở nên chủ động hơn về nguồn cung chip, tương tự như cách dầu đá phiến giúp cho Mỹ tự chủ về năng lượng.
CUỘC ĐỐI ĐẦU GIỮA ÔNG TRUMP VÀ FED
Trước kia, đã từng có nhiều tổng thống Mỹ gây sức ép đối với Fed về vấn đề lãi suất, nhưng chưa ai quyết liệt như ông Trump. Sau nhiều tháng chính quyền ông Trump liên tục “tấn công” Fed, Bộ Tư pháp nước này đã có một bước đi ít ai ngờ tới là mở một cuộc điều tra hình sự nhằm vào Chủ tịch Fed Jerome Powell, liên quan tới dự án cải tạo trụ sở Fed. Ông Powell nói rằng cuộc điều tra này chỉ là cái cớ để làm suy yếu sự độc lập của Fed - ngân hàng trung ương lớn nhất thế giới.
Cuộc đối đầu này khiến giới đầu tư lo lắng, bởi từ lâu họ luôn xem sự độc lập của Fed là “hòn đá tảng” đối với nền kinh tế và thị trường tài chính toàn cầu.
Không phải mọi ý muốn của chính quyền ông Trump về Fed đều dễ dàng trở thành hiện thực. Chẳng hạn, Tòa án Tối cao Mỹ gần đây phát tín hiệu không ủng hộ việc chính quyền ông Trump tìm cách sa thải Thống đốc Fed Lisa Cook dựa trên cáo buộc bà gian lận trong hồ sơ vay thế chấp nhà.
Tuy nhiên, giới phân tích nhận định rằng trong thời gian tới, Fed có thể sẽ có nhiều đổi khác. Vị thống đốc tiếp theo của Fed, người sẽ nhậm chức sau khi ông Powell hết nhiệm kỳ vào tháng 5/2026, có thể sẽ chịu áp lực tương tự như ông Powell nếu không thuận theo ý muốn của Tổng thống Trump.
ẢNH HƯỞNG TỪ CHÍNH SÁCH TIỀN TỆ CỦA NHẬT BẢN
Trong khi tin tức về Greenland chiếm lĩnh các dòng tít báo, các kỳ vọng liên quan tới chính sách tài khóa và tiền tệ của Nhật Bản cũng góp phần tạo ra những lớp sóng ngầm bên dưới thị trường tài chính toàn cầu.
Trong nhiều thập kỷ, Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ) đã dùng lãi suất âm và hoạt động mua vào trái phiếu chính phủ để chống lại tình trạng lạm phát èo uột gần 0. Tính đến tháng 12 vừa qua, lạm phát ở nước này duy trì cao hơn mục tiêu 2% của BOJ trong 45 tháng liên tiếp. Do đó, BOJ đã kết thúc lãi suất âm vào đầu năm ngoái và đến nay đã có 4 lần tăng lãi suất, đưa lãi suất ngắn hạn lên mức 0,75% - mức cao nhất trong 30 năm.
Tuần trước, Thủ tướng Sanae Takaichi đã giải tán Hạ viện Nhật Bản để tiến hành bầu cử sớm vào đầu tháng 2, với cam kết sẽ cắt giảm thuế. Lập trường chính sách tài khóa mở rộng của bà Takaichi khiến giới đầu tư lo ngại rằng mức nợ khổng lồ của Chính phủ Nhật Bản sẽ trở nên không bền vững.
Đây là một vấn đề khiến thế giới lo ngại, bởi Nhật Bản là một trong những nước chủ nợ lớn nhất thế giới. Các nhà đầu tư tư nhân và chính phủ của nước này đang nắm lượng trái phiếu chính phủ trị giá 1,2 nghìn tỷ USD. Cùng với đó, Chính phủ Nhật cũng vay nợ nhiều để chi tiêu, nên khi lãi suất tăng, gánh nặng nợ nần đó càng lớn hơn.
Theo ước tính của chuyên gia Marcel Kasumovich từ công ty nghiên cứu Evenflow Macro, trong vòng 1 thập kỷ tới, Chính phủ Nhật Bản sẽ phải đi vay với lãi suất cao hơn so với Chính phủ Mỹ, Đức hay Thụy Sỹ. Những diễn biến về tỷ giá đồng yên và lợi suất trái phiếu chính phủ Nhật gần đây nói lên một điều rằng BOJ sẽ phải tăng lãi suất thêm nhiều - ông Kasumovich nhận định.
Một khi lãi suất của Nhật Bản tăng, các quốc gia đi vay nợ nhiều khác sẽ cảm nhận rõ áp lực phải tăng lãi suất để thuyết phục nhà đầu tư Nhật Bản tiếp tục mua trái phiếu của họ. Mỹ - quốc gia có chính phủ vay nợ nhiều nhất thế giới - sẽ đặc biệt dễ bị ảnh hưởng.
-An Huy
