Tuyên bố của Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc áp thuế quan 25% với các quốc gia giao thương với Iran có thể làm chệch hướng thỏa thuận thương mại mong manh giữa Washington và Bắc Kinh, vì Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của Iran...
Tối thứ Hai (12/1), ông Trump đăng trên mạng xã hội Truth Social nói rằng Mỹ sẽ bắt đầu áp thuế quan 25% với hàng nhập khẩu từ các nước có giao dịch với Iran, đồng thời khẳng định biện pháp này có “hiệu lực ngay lập tức”.
Mỹ và Trung Quốc đã đạt thỏa thuận thương mại tạm thời vào cuối tháng 10/2025. Theo thỏa thuận này, Washington giảm một phần thuế quan đang áp lên hàng hóa Trung Quốc, còn Bắc Kinh tạm dừng triển khai các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm mới.
Sau tuyên bố của ông Trump về thuế quan liên quan Iran, ông Liu Pengyu - người phát ngôn Đại sứ quán Trung Quốc tại Mỹ - khẳng định Trung Quốc “kiên quyết phản đối mọi biện pháp trừng phạt đơn phương bất hợp pháp và việc áp dụng thẩm quyền tài phán ngoài lãnh thổ, đồng thời sẽ triển khai mọi biện pháp cần thiết để bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của mình”.
“Không bên nào thắng thế trong chiến tranh thuế quan và chiến tranh thương mại. Cưỡng ép và gây sức ép không phải cách để giải quyết vấn đề. Chủ nghĩa bảo hộ chỉ làm tổn hại lợi ích của tất cả các bên”, ông Liu đăng tải trong một bài đăng trên mạng xã hội X ngày 13/1.
Theo bà Deborah Elms, Trưởng bộ phận chính sách thương mại tại Quỹ Hinrich, nếu ông Trump thực sự áp mức thuế quan 25% như tuyên bố, động thái này sẽ đẩy thuế quan tăng mạnh so với mặt bằng hiện tại của Mỹ.
“Tình hình có thể nhanh chóng chuyển thành các động thái ăn miếng trả miếng, đồng thời dập tắt hy vọng Mỹ xuất khẩu đậu tương sang Trung Quốc. Lần trước khi chúng ta đã trải qua tình huống như thế và thuế quan đã lên tới 145%”, bà Elms nói với hãng tin CNBC.
Là nước nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới, Trung Quốc lâu nay vẫn mua dầu thô từ Iran - cùng một số quốc gia khác bị Mỹ trừng phạt - qua đó trở thành nguồn hỗ trợ kinh tế quan trọng cho chính quyền Iran trong bối cảnh Tehran chịu áp lực lớn từ các biện pháp trừng phạt của phương Tây.
Theo ước tính của bà Muyu Xu, nhà phân tích dầu thô cấp cao tại công ty dữ liệu thị trường hàng hóa Kpler, lượng dầu thô Iran vận chuyển sang Trung Quốc đã tăng gấp hơn 2 lần trong giai đoạn 2017-2024, vượt 1,2 triệu thùng/ngày.
Theo dữ liệu mới nhất của Ngân hàng Thế giới (WB), tính đến năm 2022, nhiên liệu chiếm hơn 1/2 kim ngạch nhập khẩu từ Iran của Trung Quốc. Tuy nhiên, Trung Quốc sau đó giảm bớt giao thương với quốc gia này khi Mỹ siết chặt các biện pháp trừng phạt.
Theo số liệu hải quan Trung Quốc, trong 11 tháng đầu năm 2025, kim ngạch nhập khẩu từ Iran của nước này giảm 28% so với cùng kỳ năm 2024, xuống 2,9 tỷ USD.
“Bắc Kinh sẽ không thu hẹp giao thương với Iran chỉ vì đe dọa thuế quan của Tổng thống Mỹ Donald Trump. Tình hình ở Iran rõ ràng đã bước vào giai đoạn rất nguy hiểm - tất cả chúng ta cần theo dõi sát hơn”, ông Cui Shoujun, giáo sư nghiên cứu quốc tế tại Đại học Nhân dân Trung Quốc, nhận xét.
Ông Cui cho rằng mối quan tâm của ông Trump đối với Iran chủ yếu xuất phát từ tài nguyên năng lượng bởi Iran có sản lượng dầu lớn hơn Venezuela, trong bối cảnh nhu cầu điện của Mỹ tăng mạnh để vận hành các hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI).
Sau cuộc gặp giữa Tổng thống Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Hàn Quốc vào cuối tháng 10/2025, hai bên nhất trí một thỏa thuận “đình chiến” thương mại kéo dài 1 năm. Theo đó, thuế quan áp lên hàng xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ dự kiến duy trì quanh 47,5%, thấp hơn nhiều so với mức trên 100% ở giai đoạn căng thẳng thương mại lên cao điểm trước đó.
Ông Trump được cho là sẽ thăm Bắc Kinh vào tháng 4/2026, sau đó ông Tập dự kiến có chuyến thăm đáp lễ vào cuối năm.
“Tổng thống Mỹ đang làm suy giảm phần nào sự tin cậy mới chỉ vừa được cải thiện nhờ thỏa thuận đình chiến thương mại”, bà Dan Wang, Giám đốc phụ trách Trung Quốc tại công ty tư vấn Eurasia Group, nhận xét.
Mỹ và Trung Quốc có tiền lệ tăng sức ép để tạo đòn bẩy trước các cuộc gặp ngoại giao quan trọng. Chẳng hạn, trước cuộc gặp giữa hai nhà lãnh đạo vào tháng 10 năm ngoái, Bắc Kinh mở rộng kiểm soát xuất khẩu đất hiếm và khởi động điều tra chống độc quyền nhằm vào hãng chế tạo chip Qualcomm của Mỹ, trong khi Washington được cho là chuẩn bị các biện pháp siết xuất khẩu phần mềm thiết kế con chip sang Trung Quốc.
“Nhiều khả năng sẽ có vài đợt trả đũa lẫn nhau tương tự trước thềm chuyến thăm Trung Quốc của ông Trump vào tháng 4”, bà Wang dự báo.
Theo bà Wang, Bắc Kinh có thể đáp trả bằng cách trừng phạt các doanh nghiệp Mỹ liên quan hoạt động bán vũ khí cho Đài Loan hoặc mở điều tra chống độc quyền đối với các hãng công nghệ Mỹ đang hoạt động tại Trung Quốc. Tuy nhiên, bà loại trừ khả năng Bắc Kinh áp thêm hạn chế với đất hiếm.
Trong khi đó, hiện vẫn chưa rõ ông Trump sẽ triển khai các mức thuế quan đã công bố như thế nào. Tòa án Tối cao Mỹ có thể sẽ ra phán quyết về thẩm quyền áp thuế quan của ông Trump vào thứ Tư (14/1).
Còn theo ông Scott Kennedy, cố vấn cấp cao tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), đe dọa áp thuế quan với các đối tác thương mại của Iran dường như xuất phát từ “sự thay đổi liên tục trong trọng tâm chú ý” của ông Trump, hơn là một chiến lược có chủ đích nhằm gia tăng đòn bẩy với Trung Quốc trước cuộc gặp thượng đỉnh vào tháng 4.
“Tuy nhiên, Trung Quốc sẽ không ngần ngại đáp trả theo cách khiến Mỹ phải trả giá lớn. Tôi cho rằng Bắc Kinh đã chuẩn bị cho nhiều kịch bản, trong đó có kịch bản này”, ông Kennedy nhận định thêm.
-Ngọc Trang
